Home / Madaniyat va Sanat / ANVOI QOFIYA BO HURUFI HURUJ, MAZID VA NOYIRA

ANVOI QOFIYA BO HURUFI HURUJ, MAZID VA NOYIRA

Donishmandoni ilmi qofiya vobasta ba ishtiroki harfho, harakathoi qofiya va mavqei harfi ravi 25 navi qofiyai purbahoro judo kardaand, ki dar sheri shoironi guzashta va imruzai fors – tojik mavridi istifoda qaror giriftaand. Mo dar darsi guzashta dah navi qofiyai purbahoro bo misolhoi sheri sharh dodem. Holo ponzdah navi onro peshkashi shumo menamoem:

  1. Qofiyai mutlaq bo khuruj, yane qofiyae, ki dar reshai on ravii mutlaq, vasl, khuruj va boz harakate az kabili tavjeh va majro omadaast (misli: «b a r v a r e m» va a r a r e m»). Misol:

Mazan bo sipohe zi khud beshtar,

Ki natvon zad angusht bar neshtar. (Sadi) Misoli digar:

Bo tu ba juz rohi havo nasparem,

Juz ba garaz rui turo nangarem. (Jomi)

Dar kalimahoi qofiyai bayti yakum juzvi «-eshtar» reshai qofiya buda, harfi «e» ridfi mufrad yo asli, harfi «sh» ravii mutlaq, harfi «t» vasl, sadonoki kutohi «a» nafoz, harfi «r» khuruj ast. Dar bayti duyum juzvi «-arem» reshai qofiya, sadonoki kutohi «a» tavjeh, harfi «r» ravii mutlaq, harfi «e» vasl, harfi «m» khuruj meboshad.

  1. Qofiyai mutlaq bo qayd va khuruj, yane qofiyae, ki dar reshaash harakati hazv, harfi qayd, ravii mutlaq, vasl va khuruj mavjud ast (misli: «payvastand»-u «bastand»). Misol:

CHu hastandat hama poinparaston,

Zabardasti makun bar zerDaston. (Amir Husrav).

Misoli digar:

Tavoni betavonon hast chandon,

Ki pechad sakht dasti zurmanDon. (Jomi).

Dar bayti avval juzvi «-aston» va dar bayti soni juzvi «-andon» reshai qofiya buda, dar reshai qofiyai avval sadonoki «a» hazv, harfi «s» qayd, harfi «t» ravii mutlaq, harfi «o» vasl, harfi «n» khuruj; dar reshai qofiyai soni sadonoki kutohi «a» hazv, harfi «n» qayd, harfi «d» ravii mutlaq, harfi «o» vasl va harfi «n» khuruj meboshad.

  1. Qofiyai mutlaq bo ridfi mufrad yo asli va khuruj, yane qofiyae, ki dar reshai on ridfi mufrad, ravii mutlaq, tavjeh, vasl, khuruj boshad (misli: «n i h o d a n d» va «k u- sh o d a n d»). Misol:

Az gamash to chand oyad bar dilam beDoDho

V-az labam favvora khezad shulai faryoDho. (SHukhii Hujandi) Misoli digar:

Nafrin kunam zi dard fioli zamonaro,

K-u kibr dodu martabat in kufshonaro[1] .(SHokiri Bukhoroi)

Kalimahoi «bedodho»-yu «faryodho»-i bayti SHukhii Hujandi va kalimahoi «zamonaro»-yu «qufshonaro»-i bayti SHokiri Bukhoroi bo ham qofiya shudaand. Dar reshai qofiyai bayti yakum «-odho» harfi «o» ridfi mufrad, harfi «d» ravii mutlaq, harfi «h» vasl, harfi «o» khuruj dar reshai qofiyai bayti duyum «-onaro» harfi «o» ridfi mufrad, harfi «n» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, harfi «r» vasl, harfi «o» khuruj ast.

  1. Qofiyai mutlaq bo ridfi murakkab va khuruj, yane qofiyae, ki dar reshai on r i d f i m u f r a d yo a s l i, r i d f i m u r a k k a b yo z o i d, r a v i i m u t l a q, m a j- r o, v a s l v a kh u r u j omada boshad (misli: «b i n v o kh t a n d» va «m e b e kh t a n d). Misol:

Buzurgon nishastand, khon khostand,

Bikhurdandu majlis biorostanD. (Sadi)

Misoli digar:

Zi peshi shahanshoh barkhostanD,

Zabonro ba nafrin biorostand. (Firdavsi)

Dar hardu bayt juzvi «-ostand» reshai qofiya buda, harfi «o» ridfi mufrad yo asli, harfi «s» ridfi murakkab yo zoid, harfi «t» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» tavjeh, harfi «n» vasl, harfi «d» khuruj ast.

  1. Qofiyai mutlaq bo tasis, dakhil va khuruj, yane qofiyae,ki dar reshai qofiyai on harfi tasis, harfi dakhil, harakati ishbo, harfi ravii mutlaq, harakati tavjeh, harfi vasl, harfi khuruj omada boshad (misli: «z o l i m a s t» va «o l i m a s t») . Misol:

Ay ki atfol ba gahvora darun az sitamat,

Sur nodida bijuyand hame motamro.

Qafase shud zi tu olam ba hama olamiyon, In-t zahmat zi vujudi tu bani Odamro. Vah,ki to ruzi qiyomat payi oloishi mulk Tohire az tu najistar nabuvad olamro. (Sanoi)

Dar in baytho juzvi «-otamro» («odamro» va «olamro») reshai qofiya buda, harfi «o» tasis, harfhoi «t», «d» va «l» dakhil, sadonoki «a» ishbo, harfi «m» ravii mutlaq, harfi «r» vasl, harfi «o» khuruj ast.

  1. Qofiyai mutlaq bo qayd, khuruj va mazid, yane qofiya, ki az harakati hazv harfi qayd, harfi ravii mutlaq, harfi vasl, harfi khuruj, harakati nafoz va harfi mazid sokhta shudaast (misli: «j a s t e m a sh» va «b a s t e m- a sh»). Misol:

Horho bud dar rahat, kandemash,

Lolahoi chida or, bandemash. (M. Soleh)

Misoli digar:

In dil, ki ba zulfi dilbare bastemash,

Harchand gusast, boz payvastemash. (az « Aruzi tojiki» ).

Dar bayti avval juzvi «-andemash», dar bayti soni juzvi «-astemash» reshai qofiya buda, sadonoki kutohi «a» hazv, harfi «n» (dar qofiyai bayti duyum harfi «s», qayd), harfi «d» (dar bayti duyum harfi «t»,
ravii mutlaq, harfi «e»vasl, harfi «m» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz va harfi «sh» «mazid» meboshad.

  1. Qofiyai mutlaq bo khuruj va mazid, yane qofiyae,ki dar reshai on tavjeh, ravii mutlaq, majro,vasl, khuruj, nafoz, mazid omada boshad (misli: «d i l a s t a sh» va «g u l a s t a sh»).Misol:

Dar gulistoni visolat chun gulastam,

Dar rahi vasli tu, jono, bulbulastam. (M.Soleh).

Misoli digar:

CHustuju kardam, ki yobam rozu asrori Dilashro,
Bekhabar budam, ki dilbar tark karda manzilashro.
(M.Soleh).

mazid ast.

18. Qofiyai mutlaq bo ridfi mufrad, khuruj va mazid, yane qofiyae,ki dar reshai on ridfi mufrad, ravii mutlaq, majro, vasl, khuruj, nafoz va mazid omada boshad (misli: «r u kh o n a s t a sh» va «n i sh o n a s t a sh»). Misol:

Az kharobot chun bikhonandash,

Ruy noshusta medavonandash. (Masudi Sad).

Misoli digar:

Garchi besomonam, ammo dar nasab Somoniyam,
Hojai Sayyod ayoli bandai sultoniam.
(Abdi)

Dar bayti avval juzvi «-onandash» reshai qofiya buda, harfi «o» i mufrad, harfi «n» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, i «n»-i duyum vasl,harfi «d» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz va i «sh» mazid ast. Dar bayti duyum juzvi «-oniam» reshai qofiya buda, i «o» ridfi mufrad, harfi «n» ravii mutlaq,harfi «i» vasl, harfi

Dar hardu bayt juzvhoi «-ulastam» va «-ilashro» reshai qofiya buda, dar reshai qofiyai bayti avval sadonoki qutohi «u» tavjeh, harfi «l» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, harfi «s» vasl, harfi «t» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz, harfi «m» mazid; dar reshai qofiyai bayti soni sadonoki kutohi «i» tavjeh, harfi «l» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, harfi «sh» vasl, harfi «r» khuruj, harfi «o» ridf

harf

harf

harf

«a» (dar navishti arabi-alif) khuruj va harfi «m» mazid meboshad.

  1. Qofiyai mutlaq bo ridfi murakkab, khuruj va mazid, yane qofiyae,ki dar reshai on ridfi mufrad yo asli, ridfi murakkab yo zoid, ravii mutlaq, vasl, khuruj, nafoz va mazid omada boshad (misli: « sh i t o f t e m a sh» va «n a yo f t e m a sh»).

Har chand zi pay shitoftemat, Ay gumshudadil, nayoftemat.

Dar in bayt juzvi «-oftemat» reshai qofiya buda, harfi «o» ridfi mufrad, harfi «f» ridfi murakkab, harfi «t» ravii mutlaq, harfi «e» vasl, harfi «m» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz va harfi «t»-i okhir mazid meboshad.

Misoli digar:

Garchi falak zi pesh bironDasti maro,

Bo bandi garon furu nishonDasti maro.

Dar in bayt juzvi «-ondasti» reshai qofiya buda, dar on harfi «o» ridfi mufrad yo asli, harfi «n» ridfi murakkab yo zoid, harfi «d» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, harfi «s» vasl, harfi «t» khuruj, harfi «i» mazid ast.

  1. Qofiyai mutlaq bo tasis,dakhil,khuruj va mazid, yane qofiyae, ki dar reshai on harfi tasis, harfi dakhil, harakati ishbo, harfi ravii mutlaq, harakati majro, harfi vasl, harfi khuruj, harakati nafoz va harfi mazid omada boshad ( misli: « m o y i l a s t a sh » va « h o s i l a s t a sh»).Misol:

Garchi shokhi haft mulkam, oDilastam,

CHun gadoyon bahri vaslat moyilastam. (M.Soleh).

Misoli digar:

Dar rohi ishq oqilonanand guyyo chun gofilone, Gofilonand az tagoful guyyo chun okslone. (M.Soleh).

Dar qofiyahoi «odilastam» va «moyilastam» juzvhoi «-odilastam» va «oyilastam» reshai qofiya buda, harfi «o» tasis, harfhoi «d» va «y» dakhil, sadonoki kutohi «i» ishbo, harfi «l» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, harfi «s» vasl, harfi «t» khuruj, sadonoki «a» nafoz, harfi «m» mazid ast. Dar qofiyai bayti duyum boshad juzvhoi «-ofilone» va «oqilone» reshai qofiya buda, harfi «o» tasis, harfhoi «f» va «q» dakhil, sadonoki kutohi «i» ishbo, harfi «l» ravii mutlaq, harfi «o» vasl, harfi «n» khuruj va harfi «e» mazid ast.

  1. Qofiyai mutlaq bo khuruj, mazid va noyira, yane qofiyae,ki dar reshai on harakati tavjeh, ravii mutlaq, vasl, khuruj, nafoz, mazid va noyira omada boshad (misli: «p a r v a r e m a sh o n» va «o v a r e m a sh o n»).Misol:

To kay ba khuni didavu dil parvaremashon,

To kay zi rah ravand, ba rah ovaremashon. (az «Aruzi tojiki») Misol digar:

Maro bo yodi jonon parvariDanD,

Ba joi asli u jon ovariDanD. ( M. Soleh).

Dar bayti avval juzvhoi «-aremashon» reshai qofiya buda, sadonoki kutohi «a» tavjeh, harfi «r» ravii mutlaq, harfi «e» vasl, harfi «m» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz, harfi «sh» mazid, harfhoi «o» va «n» noyira meboshad. Dar bayti duyum juzvhoi «- aridand» reshai qofiya buda, sadonoki kutohi «a» tavjeh, harfi «r» ravii mutlaq, harfi «i» vasl, harfi «d» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz, harfi «d» noyira ast.

  1. Qofiyai mutlaq bo qayd, khuruj, mazid va noyira, yane qofiyae, ki dar reshai on harakti hazv, harfhoi qayd, ravii mutlaq, vasl, khuruch, harakati nafoz va harfi noyira omada boshad (misli: «b u r d e m a sh o n» v a «o z u r d e m a sh o n»). Misol:

Dustonro rakht az kui vafo burdemashon,

Hud biozurdem, az khud niz ozurdemashon.(az «Aruzi tojiki») Misoli digar:

Dar kui vasli jonon yobam chu gardashonro,

Beh z-on,ki dida bosham yak lahza DarDashonro. (M.Soleh)

Reshai qofiyai bayti avval «-urdemashon» va reshai qofi bayti duyum «-ardashonro» meboshad.Dar reshai qofiyai bayti avval sadonoki «u» hazv, harfi «r» qayd, harfi «d» ravii mutlaq,harfi «e» vasl, harfi «m» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz, harfi «sh» mazid va harfhoi «o»-vu «n» noyira ast. Dar reshai qofiyai bayti duyum boshad sadonoki «a» hazv, harfi «r» qayd, harfi «d» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, harfi «sh» vasl, harfi «o» khuruj, harfi «n» mazid va harfhoi «r»-vu «o» noyira meboshad.

  1. Qofiyai mutlaq bo ridfi mufrad, khuruj, mazid va noyira,yane qofiyae, ki dar reshai on ridfi mufrad, ravii mutlaq, harakati majro, harfi vasl, harfi khuruj, harakati nafoz, harfhoi mazid va noyira omada boshad (misli: «y o r a s t a m e» va «k o r a s t a m e»). Misol:

Bishnav, ki man nasihati piron shuniDaam,

Pesh az tu khalq budavu bad az tu buDaanD. (Sadi)

Misoli digar:

CH,iddi u asli nekno.mihost,

Hazli u asli shoDkomihost. ( Masudi Sad)

Dar bayti yakum faqat yak kalima («budaand») ba vazifai qofiya omadaast, zero bayti musarra nest, yane in bayti avvali gazal nabuda, yake az baythoi gazal ast. Dar in qofiya juzvi «-udaand» reshai qofiya meboshad va harfi «u» ridfi mufrad, harfi «d» ravii mutlaq, harfi «a» (dar alifboi arabi «ho»-i havvaz ast) vasl, harfi «a»-i duyum (dar alifboi arabi harifi «alif» ast)khuruj, harfi «n» mazid va harfi «d» noyira ast. Dar bayti duyum boshad juzvi «-omihost» reshai qofiya buda, harfi «o» ridfi mufrad, harfi «m» ravii mutlaq, harfi «i»vasl, harfi «h» khuruj, harfi «o» mazid va harfhoi «s»-u «t» noyira meboshad.

  1. Qofiyai mutlaq bo ridfi murakkab, khuruj, mazid va noyira, yane qofiyae,ki dar reshai on ridfi mufrad, ridfi murakkab, ravii mutlaq, harakati majro,vasl, khuruj, mazid va noyira (misli « n a p a r d o kh t a n i s t a sh» va «d a r s o kh t a n i s t a sh»). Misol:

Gar dil zi gami yor naparDokhtanistash,

Bo u ba hama vujud Darsokhtanistash. (az «Aruzi tojiki») Misoli digar:

Ki kasson dar in rah faras[2] rondaand,

Bo lohis[3] az tak furu mondaand.

Dar bayti avval juzvi «-okhtanistash» reshai qofiya buda, harfi «o» ridfi mufrad yo asli, harfi «kh» ridfi murakkab yo zoid, harfi «t» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, harfi «n» vasl, sadonoki «i» nafoz, harfi «s» khuruj, harfi «t» mazid, sadonoki kutohi «a» nafoz va harfi «sh» noyira meboshad. Dar bayti duyum juzvi «-ondaand» reshai qofiya buda, harfi «o» ridfi mufrad yo asli, harfi «n» ridfi murakkab yo zoid, harfi «d» ravii mutlaq, harfi

«a» («ho»-i havvaz) vasl, harfi «a» (alif) khuruj, harfi «n» mazid va harfi «d» noyira ast.

  1. Qofiyai mutlaq bo tasis, dakhil, khuruj, mazid va noyira, yane qofiyae, ki dar reshai on harfhoi tasis, dakhil, harakati ishbo, ravii mutlaq, vasl, khuruj, harakati nafoz, mazid va noyira (misli: «y o v a r e m a sho n» va «o v a r e m a sh o n»).Misol:

Timori hajri yoron ovaranDashon,

Visol az chohi gam barovaranDashon. (M.Soleh)

Misoli digar:

Gar korashon ba jang rasad, yovaremashon,

Bo bayraqi zafar ba saroy ovaremashon. (az « Aruzi tojiki)

Dar bayti avval juzvi «-ovarandashon» reshai qofiya buda, harfi «o» tasis, harfi «v» dakhil, sadonoki kutohi «i» ishbo, harfi «r» ravii mutlaq, sadonoki kutohi «a» majro, harfi «n» vasl, harfi «d» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz, harfi «sh» mazid va harfhoi «o»- yu «n» noyira meboshad.Dar bayti duyum juzvi «-ovaremashon» reshai qofiya, harfi «o» tasis, harfi «v» dakhil, sadonoki kutohi «a» ishbo, harfi «r» ravii mutlaq, harfi «e» vasl, harfi «m» khuruj, sadonoki kutohi «a» nafoz va harfi «sh» mazid va harfhoi «o» va «n» noyira ast.

Az jumlai in 25 navi qofiya, ki dar bolo ovardem, yak qismashon khele kamistemoland va aksari muallifoni kitobhoi qofiya khudashon baroi onho baythoi alohida sokhtaand. Ba in guruhi qofiyaho navhoi 16-25 dokhil meshavand.

Ilova bar in, dar ashori baze shoironi adabiyoti klassik fors- tojik ba sherhoe duchor meoem, ki nisfi kalimai qofiyashavandaro az aruz (rukni okhiri misrai avval) ba ibtido (rukni avvali misrai duyum) va nisfi kalimai qofiyai misrai seyumro ba avvali misrai chahorum va nisfi kalimai okhiri misrai chahorumro ba avvali misrai panjum va nisfi kalimai okhiri misrai panjumro ba avvali misrai shashum va hamin tarz to okhiri sher meguzaronand.Dar chunin holat harfi ravi az harfi okhirini reshagi iborat nashuda, az harfhoi muqararii kalima tarkib meyobad, ki ba sari khud hej guna mani nadorad.

Suzanii Samarqandi qasidae dorad, ki abyoti on ba hamin tarzi qofiyabandi insho shudaast. Baroi misol du bayti onro meorem:

Sadi din madhi khojai mustav-

Fi shunidavu dar dil omad sav-

Doi on navtariqu kardi tah-

Sin bar on vazni sheru qofiya mav…

Dar bayni anvoi qofiya qofiyahoi muqayyad bo ridf, bo harfhoi qayd, tasisu dakhil, qofiyahoi muqayyadi mujarrad va mutlaqi mujarrad khele seristemoland.In navi qofiyaho yakjoya bo radif dar sher ohangi khushu guvoro ba vujud meorand.Dar in gazali Kamoli Hujandi qofiyai muqayyad bo ridfi mufrad yo asli va radifi «t u kh u sh m e o ya d» khele khushohang omadaast:

Navbahoron zi lilam buyi t u kh u sh m e o ya d,

Hamaro bogu maro ruyi t u kh u sh m e o ya d.

Hamchu nargis naniham chashm ba sarvi labi juy,

Ki maro qomati Dilchuyi t u kh u sh m e o ya d.

Z-on hama halqa , ki shamshod zanad bar sari gul,

Bandaro halqai gesuyi t u kh u sh m e o ya d.

Buyi gulzor khush oyad hama kasrovu maro

Nakhati khoki sari kuyi t u kh u sh m e o ya d.

 Pechi sunbul ba chaman hej nameoyad khush,

Peshi ruyi tu khami muyi t u kh u sh m e o ya d.

SHevai chashm chu nargis chi kunad ishvavu noz?!

 SHeva az nargisi soDuyi t u kh u sh m e o ya d.

 CHashm nakshuda ba ruyi gul az on ruy, Kamol,

 Ki nazar bar guli khudruyi t u kh u sh m e o ya d.

Dar bolo mo sadonoki kutohi badi dakhilro (harakati dakhilro) ishbo guftem, zero in baroi donistani talimoti guzashtagon yori merasonad. Baze donishmandon, az jumla ustod Bahrom Sirus takid mekunand, ki sadonoki kutohi pesh az ravi omadaro tavjeh guem. In tarzi talim khonandaro ba ishtiboh meorad, zero dar kitobhoi qofiyai klassiki bayni ishbovu tavjeh farq guzoshtaand. Baroi hamin, khub meshavad,ki sadonoki kutohi badi dakhilro harakati dakhilro i sh b o , sadonoki kutohi pesh az qaydro h a z v sadonoki kutohi pesh az raviro (agar harfi dakhil naboshad)tavjeh, sadonoki kutohi badi raviro majro va sadonoki kutohi badi vaslu khuruju mazidro nafoz guem.

Savol va suporishkho:

  1. Miqdori anvoi qofiyai purbaho chandtoyand?
  2. Az bayni 25 navi qofiya kadomhoyashon seristemoland ?
  3. Kadom navi qofiyaho kamistemoland?
  4. Dar qofiyai mutlaq kadom harfhoi qofiya ishtirok mekunand?
  5. Agar badi harfi ravi harfi vasl naomada boshad, onro ba kadom navi qofiya dokhil mekunem?
  6. Okhirin harfi qofiyai mutlaq chi nom ast?
  1. Misole biored,ki dar on harfi qayd, khuruj omada boshad.
  2. Dar qofiyai mutlaq bo ridfi murakkab va khuruj boz kadom navi ridf omada metavonad?
  3. Dar qofiyai mutlaq bo tasis, dakhil va khuruj kadom harakathoi qofiya omada metavonand?
  4. Baroi chi navhoi qofiyahoi 16-25 kamistemoland?
  5. Harakate, ki badi harfi dakhil meoyad, chi nom dorad?
  6. Kadom harakatho badi ravi meoyand.
  7. Harakati pesh az harfi ravi chi nom dorad.
  8. Qofiya va radif dar sher chi ahamiyat dorand?

[1]     Qufshona – shonai bofandagi.

[2]     Faras-asp.

[3]     Lohas, lohis-nochor.

Загрузка...

Dar boramon

Инчунин кобед

46

Adabiyot va ilm dar asri XVI

Vaziyati siyosie, ki az avvali asri XVI dar Movarounnahr va Huroson faroham omad, ba hayoti …